Pracownicy boją się mówić o nieprawidłowościach. Obawiają się o swoją karierę
Ponad połowa respondentów byłaby skłonna postąpić nieuczciwie na prośbę przełożonego. Presja kierownictwa wpływa na standardy etyczne w firmach, a pracownicy często nie reagują na zauważone nieprawidłowości.

.png)
Platforma Gospodarcza PLUSYdlaBIZNESU
Platforma Gospodarcza PLUSYdlaBIZNESU - więcej niż portal
Obawa przed utratą pracy, negatywną reakcją przełożonych czy zahamowaniem kariery zawodowej sprawia, że pracownicy nie zawsze reagują na nieetyczne zachowania w firmach. Część z nich nie zgłasza zauważonych nieprawidłowości, inni z czasem zaczynają sami dostosowywać swoje postępowanie do domniemanych oczekiwań kierownictwa.
Jak zauważa Anna Garwolińska, ekspertka w dziedzinie doradztwa strategicznego, komunikacji korporacyjnej i kryzysowej, granica między lojalnością wobec pracodawcy a podporządkowaniem wynikającym ze strachu może być łatwa do przekroczenia. – Lojalność kończy się tam, gdzie zaczyna się strach. Oportunizm pojawia się wtedy, kiedy kalkulacja zaczyna zastępować wartości. Jedno i drugie to dwie strony tego samego medalu. Nie chcę powiedzieć, że zawsze brak lojalności jest oportunizmem, bo to byłoby zbyt duże uproszczenie. Strach przed utratą pracy jest rzeczywistym strachem. Jeżeli jednak zaczynamy zgadywać, czego się od nas oczekuje, chcemy się dostosować, zanim jeszcze padnie polecenie, albo zastanawiamy się, co nam się bardziej opłaca, to zanika kręgosłup – podkreśla.
Skalę problemu pokazuje badanie EY „Global Integrity Report” z 2024 r. Wynika z niego, że 54% respondentów w Polsce byłoby skłonnych postąpić nieuczciwie na prośbę przełożonego. Jednocześnie 42% badanych uważa, że standardy uczciwości w ich organizacjach pogorszyły się pod wpływem presji ze strony kierownictwa.
Niepokojące są również dane dotyczące zgłaszania nieprawidłowości. 35% ankietowanych przyznało, że wiedziało o takich sytuacjach, ale nie zdecydowało się ich ujawnić. Wśród najczęściej wskazywanych powodów znalazły się brak wiary w to, że zgłoszenie przyniesie jakąkolwiek reakcję ze strony organizacji, na co wskazało 43% badanych, oraz obawy o dalszą karierę zawodową, deklarowane przez 40% respondentów.
Kultura organizacyjna wpływa na etyczne zachowania
Na gotowość pracowników do reagowania na nieprawidłowości wpływają nie tylko indywidualne obawy, ale również zasady funkcjonowania całej organizacji. Badania opublikowane w 2025 r. w czasopiśmie naukowym „Human Relations” wskazują, że w firmach, w których nieetyczne działania usprawiedliwia się interesem przedsiębiorstwa, częściej dochodzi do podobnych zachowań. Pracownicy mogą nie tylko sami dopuszczać się takich praktyk, ale również milczeć, gdy są ich świadkami.
Naukowcy przeprowadzili cztery badania, w tym jedno obejmujące 3050 pracowników ze 113 organizacji we Włoszech. Wyniki wskazują, że w określonej kulturze organizacyjnej łatwiej usprawiedliwiać działania sprzeczne z zasadami etycznymi, między innymi poprzez przenoszenie odpowiedzialności na przełożonych.
Anna Garwolińska zwraca uwagę, że powoływanie się na wykonywanie poleceń nie zwalnia z odpowiedzialności za własne działania. – Fraza pod tytułem „wykonywałem tylko polecenia” już w Norymberdze straciła swoją wartość i udowodniono tam, że to tak nie działa. O dziwo w organizacjach ci na dole najczęściej tylko wykonywali polecenia, ci na górze nigdy nie podejmowali decyzji, a ona jakimś cudem się pojawiła. I potem się szuka, kto tak naprawdę podjął daną decyzję. Odpowiedzialność za słowo i za swoje działanie to podstawa życia w wartościach – zaznacza ekspertka.
Przykładem presji wewnątrz przedsiębiorstwa jest kryzys Boeinga związany z katastrofami samolotów 737 MAX w 2018 r. i 2019 r. W obu wypadkach zginęło łącznie 346 osób. Jak ustaliła komisja Izby Reprezentantów USA, naciski związane z ograniczaniem kosztów i przyspieszaniem produkcji stwarzały zagrożenia dla bezpieczeństwa. Problemy z presją wewnątrz firmy były sygnalizowane już wcześniej. W 2016 r. 39% ankietowanych pracowników Boeinga odpowiedzialnych za nadzór nad przestrzeganiem wymogów regulatora przyznało, że doświadczało nieuprawnionych nacisków. Kolejne 29% obawiało się konsekwencji zgłoszenia takich sytuacji.
Autocenzura może być większym problemem niż jawna presja
Zdaniem Anny Garwolińskiej szczególnie niebezpieczna dla organizacji jest autocenzura, czyli sytuacja, w której pracownicy sami ograniczają swoje wypowiedzi i działania, próbując odgadnąć, jakie stanowisko będzie akceptowane przez przełożonych. Nie muszą otrzymywać bezpośrednich poleceń ani spotykać się z otwartą presją. Wystarczy, że nauczą się interpretować zachowania kierownictwa i dostosowywać do nich swoje decyzje.
Zjawisko to nie ogranicza się do środowiska pracy. Badanie Laboratorium Badań Medioznawczych Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadzone w maju 2025 r. na grupie 1100 osób pokazało, że 47% Polaków deklaruje gotowość do publicznego udziału w dyskusjach na kontrowersyjne tematy, natomiast 27% unika takich rozmów.
Badacze zwracają uwagę na tzw. spiralę milczenia. Jest to mechanizm polegający na powstrzymywaniu się od wyrażania własnych opinii z obawy przed odrzuceniem lub negatywną reakcją otoczenia. Z przywołanych przez Uniwersytet Warszawski innych badań wynika, że 62% Polaków uważa, iż nie można swobodnie wyrażać poglądów politycznych bez obaw o negatywne konsekwencje. Ponadto 39% respondentów doświadczyło agresji po przedstawieniu własnego stanowiska, a 29 proc. straciło znajomych z powodu różnic w poglądach.
– Autocenzura jest czymś, co jest w mózgu. Orwell już opisywał, że nie trzeba ludzi pilnować, oni się sami pilnują. To jest jak z krabami. Jeżeli wrzuci się kraby do wiaderka, to nie trzeba ich pilnować, one same siebie będą ściągały w dół. Takie zjawisko jest w Polsce bardzo rozpoznawalne. My potrafimy się ściągnąć w dół, a nie wesprzeć, żeby rosnąć – ocenia Anna Garwolińska.
Problem milczenia w miejscu pracy nie sprowadza się zatem wyłącznie do braku odwagi pojedynczych pracowników. Istotne znaczenie ma również kultura organizacyjna, sposób zarządzania i to, czy osoby zgłaszające nieprawidłowości mogą liczyć na rzeczywistą reakcję bez obawy o konsekwencje zawodowe.
Czytaj także:
Zmiana pracy poprawia jakość życia? 93% badanych postrzega ją jako dbanie o siebie
Nie tylko pensja. Co dziś decyduje o atrakcyjności pracodawcy?
Praca mimo choroby i problemy z odpoczynkiem. Z czym mierzą się pracownicy?
Źródło: Newseria Biznes Fot. Magnific
Autor:KP
